Tài liệu

Tế bào mast (dưỡng bào)

Science and Technology

Tế bào mast (dưỡng bào)

Tế bào mast (dưỡng bào) có mặt trong các mô, trong tế bào chất có các hạt ưa kiềm, nhưng nhỏ hơn các hạt trong BC kiềm. Cũng như BC kiềm, tế bào mast được hoạt hóa khi trên bề mặt các thụ thể gắn với Fc của IgE còn phần Fab gắn chéo với KN, hoặc khi có các chất gây phản vệ C3a, C5a gắn vào thụ thể bề mặt. Trong cả hai trường hợp xẩy ra nhiều sự kiện: enzym màng hoạt hóa ion Ca++ xâm nhập vào tế bào, các hạt (bọng) và các chất trung gian có sẵn tiết ra ngoài. Các chất hóa học trung gian mới được tạo thành từ axit arachidonic.

Đầu tiên là hoạt hóa esteaz serin tiếp theo là hoạt hóa metyl transferaz một mặt tác động lên photpholipit màng tế bào, một mặt tác động lên adenyl cyclaz, chất này làm tăng Adenosin monophotphat vòng (cAMP) và hoạt tính protein kinaz. Sự gắn metyl vào photpholipit và sự hoạt hóa photpholipaz cũng dẫn đến sự hoạt hóa protein kinaz (thông quá sự tạo thành diacylglyxerol) và liên quan đến 3 sự kiện:

  • Mở kênh Canxi ở màng sinh chất, làm thoát Ca++ nội bào.
  • Sự tạo thành fusagenic lipit làm tăng sự dung hợp giữa màng sinh chất và màng hạt.
  • Sự tạo thành axit arachidonic để từ đó tổng hợp nên các chất hóa học trung gian.
  • Sự hoạt hóa adenyl cyclaz, rất quan trọng với các việc thoát các chất hóa học trung gian, cho dù nếu ngăn cản sự hoạt hóa, cũng không ngăn cản sự metyl hóa photpholipit
  • Khi Ca++ vào tế bào sẽ gắn với calmodulin nên làm tăng hoạt tính của nhiều loại enzym (trong đó có protein kinaz) và thúc đẩy quá trình, theo đó các protein khung tế bào làm co các vi sợi dần làm thoát hạt và các nội chất từ hạt. Thuốc chống dị ứng natri cromoglycat ngăn cản sự phá hạt của tế bào mast và ngăn cản sự thấm ion Canxi qua màng.

Các sản phẩm của tế bào mast

Giai đoạn nghỉ

Các chất hóa học trung gian có sẵn:

• Histamin

• Heparin proteoglycan

• Yếu tố hóa ứng động (ECF - eosinophil chemotactic factor và NCF – neutrophil chemotactic factor)

• Hydrolaz axit (ví dụ glucuronidaz, photphataz)

• Proteaz trung tính (ví dụ tryptaz, chymaz)

Giai đoạn hoạt hóa

Các chất tiết khác:

• Leukotrien: ví dụ LTB4, LTC4, LTD4, LTE4 (SRS)

• Prostaglandin: ví dụ PGD1

• Chất hoạt hóa tiểu cầu: PAF – platelet activating factor

• Cytokin: IL1, -3, -4, -6, -8, yếu tố kích thích quần lạc của các tế bào hạt và ĐTB (GM-CSF), yếu tố hoại tử ung thư-α (TNF-α)

Tóm lại:

  1. Tế bào mast và BC kiềm khi trên bề mặt gắn với IgE hoặc các độc tố gây phản vệ C3a và C5a sẽ được hoạt hóa làm thoát bọng (hạt) và tiết các chất trung gian gây viêm.
  2. Một số chất trung gian của tế bào mast được hình thành từ trước và tích lũy trong hạt (ví dụ histamin). Khi tế bào được hoạt hóa chúng sẽ được giải phóng ngay. Một số chất trung gian mới được hình thành (ví dụ leukotrien, prostaglandin). Tế bào mast cũng tiết ra cytokin.
  3. BC axit có các hạt chứa các chất trung gian gây dung giải (protein kiềm) chúng được tiết ra khi có các IgE, IgG gắn trên bề mặt, ví dụ giun ký sinh.
  4. BC trung tính cũng tiết ra một số chất trung gian gây viêm (ví dụ các trao đổi axit arachidonic và cytokin) ngược lại một số chất lại có hiệu quả kháng viêm đối với các chất trung gian của tế bào mast.
Sự hoạt động và tiết chất trung gian của tế bào mast - (Theo R.Gordon, T.Ian,2000)

Tiểu cầu

Tiểu cầu là loại tế bào có nhân, kích thước nhỏ (3µm) được biệt hóa từ tế bào nhân khổng lồ (megakaryocyte) ở tủy xương. Khi tiếp xúc với bề mặt lạ sẽ tiết ra tromboplastin, là một loại enzym (trombokinaz) gây đông máu ngoài ra cũng sản xuất các amin hoạt mạch (histamin) khi bị kích thích bởi các yếu tố hoạt hóa tiểu cầu (PAF – platelet activating factor) tham gia vào quá trình viêm. Trên bề mặt tiểu cầu cũng có MHC-I và các thụ thể dành cho IgE.

Các tế bào lympho

Các tế bào gốc từ tủy xương phát triển thành 2 quần thể tế bào lympho chính. Nếu biệt hóa trong tuyến ức thì được tế bào T còn trong túi Fabricius (hoặc tủy xương của động vật có vú) thì được tế bào B. Đây là cơ quan tiếp tục sản sinh và hoàn thiện tế bào lympho trong suốt đời sống cá thể.

Sự phát triển của tế bào B

Trước hết tiền tế bào B (pre.B) được gắn với chuỗi muy của IgM, sau đó chuỗi muy lại gắn ngẫu nhiên với chuỗi nhẹ để tạo IgM nằm trên bề mặt tế bào chưa chín, với chức năng thụ thể tế bào B (BCR), có thể liên kết được với KN. Thụ thể tế bào B rất đa dạng. Sở dĩ như vậy vì có sự sắp xếp lại gen dòng phôi. Chúng có khả năng chọn lựa một cách ngẫu nhiên các gen vùng biến đổi mã cho vị trí kết hợp với KN. Sự tái sắp xếp các gen này tạo ra trong cơ thể một lượng khổng lồ, có thể lên tới 108, các dòng tế bào B chuyên biệt có các BCR khác nhau và vì thế mà hệ thống miễn dịch có khả năng nhận ra nhiều loại KN khác nhau. Tuy nhiên mỗi tế bào B chỉ có một loại thụ thể giống nhau dành cho một loại KN xác định. Một số tế bào B không được trưởng thành theo cách này. Chúng không tái sắp xếp lại các gen vùng biến đổi để mã hóa cho chức năng nhận biết KN lạ, mà lại nhận biết KN bản thân, do đó chúng phải bị tự chết theo lập trình (apoptosis), theo đó ADN của chúng sẽ bị tự phân giải.

Quá trình hoạt hóa và thành thục tế bào B

Phần lớn tế bào B chín được gắn đầu tiên là IgM, sau đó là IgD trên bề mặt, sẽ rời khỏi tủy xương tới cơ quan lympho ngoại vi. Tại đây chúng sẽ được hoạt hóa bởi KN và bởi interleukin do tế bào T cung cấp, nhờ đó thúc đẩy sự biểu hiện của phân tử MHC-II (HLA-II) trên tế bào B. Kiểu đáp ứng này gọi là phụ thuộc tuyến ức, vì nó cần sự hỗ trợ của tế bào T do tuyến ức sinh ra. Ngược lại, một số KN (ví dụ cacbohydrat, glycolipit, một số protein trùng hợp) có thể kích thích hoạt hóa tế bào B một cách trực tiếp mà không cần có sự tham gia của tế bào T. Kiểu đáp ứng này gọi là độc lập với tuyến ức (TI-thymus independent). Có hai dạng: TI-1 là các mitogen – là các KN kích thích trực tiếp tế bào B tăng sinh (ví dụ lipopolysaccharit của vi khuẩn). Loại khác là KN TI-2, chúng có các epitop lặp lại, có khả năng liên kết chéo với các thụ thể của tế bào B (ví dụ lông roi vi khuẩn).

Sau khi được hoạt hóa bởi KN, tế bào B trở thành nguyên bào lympho (lymphoblast), một số chuyển thành tế bào plasma (tương bào) để sản xuất KT. Trên bề mặt tế bào plasma không có KT. Một số tế bào B khác chuyển sang trạng thái nghỉ, tạo thành một quần thể tế bào B nhớ đặc hiệu; một khi KN cũ tái xuất hiện chúng sẽ tạo ĐƯ MĐ thứ cấp nhanh và mạnh mẽ hơn.

Sự hóa hóa tế bào B nhớ - (Theo R.Gordon, T.Ian ,2000)

(1) Chế biến và trình diện KN nhờ MHC-II được tế bào TH2 nhận diện.

(2) Tế bào B đặc hiệu KN có MHC-II sẽ gắn và chế biến KN rồi tương tác với tế bào TH2.

(3) Hoạt hóa tế bào B tạo tế bào plasma sản xuất KT đặc hiệu với KN

Cytokine tham gia vào quá trình hoạt hóa, APC – antigen presenting cell: tế bào trình diện kháng nguyên, P: tế bào plasma sản xuất kháng thể

Tóm tắt

Tế bào B

Khi tế bào B biệt hóa trong tủy xương, chúng trở thành các tế bào có thẩm quyền miễn dịch, có khả năng tạo KT, là thụ thể cho một KN duy nhất. Sẽ có một tế bào B tạo ra một loại KT ứng với một loại KN mà ta sẽ gặp trong đời sống.

Nhận diện KN

1- Sự đa dạng của tế bào B là do tái tổ hợp di truyền. Khi xẩy ra biệt hóa, các lympho bào không biệt hóa sẽ lắp ráp ngẫu nhiên các đoạn ADN để tạo ra hàng triệu tế bào B có ADN khác về mặt di truyền với các ADN nguyên thủy.

2- KT trên bề mặt tế bào B nhận diện KN trên bề mặt của các tác nhân gây bệnh hoặc của tế bào nhiễm.

3- Khi KT gắn với KN sẽ tạo ra phức hợp KN-KT, chúng có thể gắn khít hoặc không khít. Nếu không khít thì gọi là ái lực thấp sẽ dẫn tới ĐƯMD yếu.

Hoạt hóa tế bào B

1- Chỉ các tế bào B có thụ thể (là KT) gắn được với KN lạ mới được hoạt hóa. Các tế bào được lựa chọn này sẽ phân chia tạo ra một dòng (chọn lọc dòng). Một số tiếp tục biệt hóa tạo tế bào plasma sản xuất KT, số khác trở thành tế bào nhớ tồn tại lâu dài, để chống lại KN trong tương lai.

2- Các tế bào B có thể được hoạt hóa trực tiếp bới KN không phụ thuộc tuyến ức. Các KN lớn với nhiều epitop giống nhau sẽ kích thích một ĐƯMD tương đối yếu.

3- Hầu hết KN phụ thuộc tuyến ức đòi hỏi phải có tế bào TH. Tế bào TH hoạt hóa tế bào B để nhận diện KN cùng loại.

4- ĐTB và các tế bào trình diện KN khác (APC) tiết ra cytokin gọi là interleukin-1 (IL-1) để hoạt hóa tế bào B và tế bào TH.

5- Tế bào TH đã hoạt hóa tiết ra IL-2 để hoạt hóa tế bào T và B, IL-4, IL-10 để kích thích tế bào B tạo dòng và biệt hóa thành tế bào plasma, sán xuất KT. IL-5, IL-6 và IFN-γ cùng kích thích tế bào B biệt hóa thành tế bào plasma.

6- Khi hết KN, quá trình sản xuất KT cũng tắt, chỉ còn lại tế bào B nhớ. Nếu gặp lại KN đó lần sau, tế bào B nhớ sẽ tạo ra ĐƯMD nhanh và mạnh hơn mà không cần phải kích thích tế bào B nguyên thủy để nhận diện KN từ đầu.

Đáp ứng tế bào B

1- KT có thể chống KN trực tiếp hoặc gián tiếp. Một số KT gọi là kháng độc tố (antitoxin) gắn trực tiếp vào epitop độc tố của vi khuẩn để làm bất hoạt. Số khác có thể gắn trực tiếp vào KN bề mặt virut.

2- KT có thể tác động gián tiếp trong phản ứng opsonin, ADCC hoặc hoạt hóa bổ thể.

3- KT là globulin được tạo thành để chống lại KN kích thích sinh ra nó. KT có cấu tạo gồm 4 chuỗi polypeptit: 2 chuỗi dài (H) và 2 chuỗi ngắn (L) gắn với nhau bằng dây nối sulfua hydro. Ở 2 đầu (phía NH2) của 2 chuỗi tạo vị trí kết hợp KN (paratop).

4- KT có 5 lớp: IgG, IgA, IgM, IgD và IgE.

5- Cơ thể có khả năng tạo nhiều loại KT để đáp ứng với bất kỳ KN là do chúng sắp xếp lại gen ADN dòng phôi của tế bào B.

Sự phát triển và huấn luyện tế bào T

Tế bào gốc rời tủy xương theo dòng máu vào tuyến ức, trước hết là vào mép ngoài phần vỏ, từ đây được gọi là tế bào tuyến ức hay thymo bào (thymocyte). Phần vỏ gồm tế bào tuyến ức chưa thành thục, đang biệt hóa và tăng sinh, còn phần tủy chứa các tế bào đã thành thục và các tế bào biểu mô.

Ngay sau khi xâm nhập vào tuyến ức, mỗi thymo bào bắt đầu biểu hiện chuỗi β của thụ thể tế bào T (TCR), sau đó gắn thêm chuỗi α. Cũng giống như thụ thể tế bào B đã mô tả ở trên, thụ thể tế bào T cũng phải trải qua quá trình tái sắp xếp để có hai chuỗi α và β đặc hiệu cho từng KN đã gắn với MHC. Các gen vùng biến đổi của các chuỗi α và β được lựa chọn một cách ngẫu nhiên từ một lượng rất lớn sẵn có giống như với trường hợp của tế bào B trong sản xuất KT bề mặt. Do vậy số lượng tế bào T có các TCR ứng với các KN khác nhau là rất lớn.

Tế bào T được phân chia ra hai quần thể dựa vào glycoprotein bề mặt, đó là CD4+ và CD8+. Các tế bào T CD4+ luôn nhận diện KN liên kết với phân tử MHC-II, trong khi tế bào T CD8+ lại nhận diện KN liên kết với MHC-I. Sở dĩ như vậy vì phân tử CD4 tương tác với vùng β2 của MHC-II, còn CD8 lại tương tác với vùng α3 của MHC-I.

Các tế bào T là trung tâm của việc hoạt hóa và điều hòa miễn dịch. Vì vậy điều vô cùng quan trọng là chúng chỉ tương tác có hiệu quả với KN lạ do MHC trình diện mà không tương tác với KN của bản thân cơ thể. Có được giới hạn này là do sự lựa chọn ngay từ trong tuyến ức. Dòng tế bào T nào tương tác với KN của bản thân sẽ bị loại bỏ. Quá trình này gọi là huấn luyện tế bào T. 95% tế bào T trong tuyến ức bị thanh lọc và loại bỏ nhờ apoptosis.

Các tế bào T phân lớp

- Quần thể tế bào T CD8+ gọi tắt là T8 bao gồm các tế bào T gây độc tế bào (cytotoxic T cell) gọi tắt là Tc có chức năng tấn công tiêu diệt các tế bào có KN lạ (tế bào nhiễm virut và tế bào ung thư) và tế bào T ức chế (Suppressor T cell) nên viết tắt là Ts tham gia điều hòa miễn dịch.

- Quần thể tế bào T CD4+, gọi tắt là T4 , còn gọi là T hỗ trợ, viết tắt là TH (T-helper), bao gồm TH1 và TH2. Cả hai đều có nguồn gốc chung là tế bào THO.

• TH1 tiết ra interleukin-2 (IL-2) để kích tế bào Tc và interferon-γ (IFN-γ) để kích thích ĐTB, dẫn đến miễn dịch qua trung gian tế bào.

• TH2 tiết ra IL-4 và IL-10 kích tế bào B biệt hóa, tăng sinh, tạo thành tế bào plasma để sản xuất KT, có nghĩa là tham gia vào ĐƯMĐ thể dịch.

• Hai quần thể này cũng ức chế lẫn nhau thông qua sản phẩm cytokin của chúng : IFN-γ ức chế sự tăng sinh của TH2, trong khi IL-10 (một số trường hợp là IL-4) lại ức chế sự phát triển và hoạt hóa của TH1 (hình 21.18).

Vai trò khác nhau của tế bào T H 1 và T H 2 - (Theo R.Gordon, T.Ian, 2000)

Miễn dịch qua trung gian tế bào Miễn dịch thể dịch

Tóm tắt

Tế bào T

  1. Có hai loại tế bào T chính là T CD8+ (Tc hay T độc) và T CD4+ (TH hay T hỗ trợ)
  2. Tế bào Tc có thể giết các tế bào nhiễm virut và các tế bào ung thư.

Nhận diện KN của tế bào T

1- Các tế bào T nhận diện KN đã được các tế bào APC chế biến.

2- Các tế bào APC (ĐTB, tế bào B) tiêu hóa protein KN tạo ra các peptit, gắn với MHC-II tạo phức hợp KN-MHC-II đưa ra bề mặt để trình cho tế bào TH.

3- Tế bào APC (là tế bào nhiễm virut) tiêu hóa protein KN, tạo peptit, gắn với MHC-I tạo phức hợp KN-MHC-I đưa ra bề mặt trình cho tế bào Tc.

Hoạt hóa tế bào T

1- Sau khi TCR gắn với phức hợp MHC-KN, tế bào T sẽ được hoạt hóa.

2- Các tế bào đầu tiên được hoạt hóa trong bất kỳ ĐƯMĐ nào là tế bào TH. TH được kích thích bởi IL-1 do ĐTB tiết ra. Khi được kích thích, TH tiết ra IL-2 để tự kích thích mình. IL-4 cũng giúp hoạt hóa TH.

3- IL-2 cũng hoạt hóa tiền Tc để trở thành Tc chín phân chia giống như chọn lọc dòng ở tế bào B.

Đáp ứng tế bào T

1- Các tế bào nhiễm virut phân giải protein virut tạo peptit KN. KN gắn với MHC-I tạo phức đưa ra bề mặt trình cho tế bào Tc. Tế bào Tc sau khi nhận diện KN (thông qua MHC-I) sẽ được hoạt hóa, tiết protein độc (perforin) để làm tan tế bào nhiễm.

2- TH1 kích thích tạo ĐƯMD tế bào. TH2 kích thích tạo ĐƯMD thể dịch.

Các tế bào giết (Killer Cells)

Nhiều loại tế bào của hệ miễn dịch có khả năng phá hủy các tế bào sống khác như vi khuẩn, protozoa, các tế bào mô ghép và thậm chí trong một số trường hợp nhất định là tế bào của bản thân cơ thể. Ví dụ ĐTB, BC trung tính, BC axit có khả năng tiết ra các gốc oxy, các enzym dung giải, các protein kiềm độc như đã nêu ở phần trên. Các tế bào khác trình bày ở đây là các tế bào giết, chúng có khả năng tiêu diệt các tế bào đích. Các tế bào lympho giết có thể chia ra làm 2 loại: Tế bào T độc (Tc = cytotoxic T cell) và lympho bào lớn có hạt (LGL – large granular lymphocyte). Chúng khác nhau ở cơ chế nhận diện nhưng giống nhau ở cơ chế gây tan bào.

Tế bào T độc (Tc) 

Tế bào Tc CD8­ có thụ thể đặc hiệu liên kết với MHC-I trên bề mặt tế bào đích. Một số tế bào T CD4 cũng có thể là tế bào gây độc tế bào nhưng chúng liên kết với phân tử MHC-II.

Sự biệt hóa tiền tế bào Tc thành tế bào Tc hoạt tính cần có sự tác động của IL-2 do tế bào T hỗ trợ (TH1) tiết ra. Sự biệt hóa cũng có thể được thực hiện do tương tác với tế bào trình diện KN (APC – antigen presenting cell), nếu có đủ lượng phân tử kết dính để thúc đẩy phân tử tiền Tc tự sinh ra IL-2 của chính mình. Các tế bào tua xòe ngón (interdigitating dendritic cell) có khả năng truyền KN ngoại lai theo con đường chế biến MHC-II trong endoxom vào cytosol (tương bào), ở đó nhờ MHC-I chúng được trình cho tiền tế bào T CD8.

Tế bào Tc đóng vai trò quan trọng trong việc làm tan tế bào nhiễm.

Tế bào Tc tiêu diệt tế bào đích theo 3 bước :

( 1) – Kết dính và nhận diện 

Tế bào Tc gắn vào tế bào đích nhờ phân tử dính, ví dụ CD2 và LFA-1 (KN-1 liên quan đến chức năng lympho bào lymphocyte-function associated antigen-1). Nếu tế bào đích biểu hiện phức hợp KN-MHC-I thì nó sẽ tương tác với TCR của tế bào Tc.

(2) – Gây chết 

Tế bào Tc có các bọng chứa các chất trung gian gây độc tế bào. Khi TCR Gắn vào phức hợp KN-MHC-1 sẽ làm cho các hạt hướng về vị trí gắn với tế bào đích và thoát các chất trung gian vào tế bào đích. Mặc dù các chất độc này không mang tính đặc hiệu KN, nhưng chúng diệt tế bào đích mang KN đặc hiệu (ví dụ tế bào nhiễm virut), nên các tế bào ở xa không bị phá hủy. Các phân tử do tế bào Tc tiết ra sẽ tác động lên bề mặt tế bào đích để giết chúng.

(3) Sự chết của tế bào đích 

Có hai cơ chế giết tế bào đích cùng tồn tại và bổ sung cho nhau, đó là dung giải nhờ áp suất thẩm thấu và gây chết theo lập trình (apoptosis).

Sau khi đánh đòn gây chết, tế bào Tc rời khỏi tế bào đích để lặp lại chu trình diệt tế bào đích khác.

Các tế bào lympho lớn có hạt (LGL) 

Các tế bào LGL bao gồm các tế bào giết tự nhiên NK (natural killer) và các tế bào giết K (Killer cell). Chúng chứa nhiều tế bào chất hơn các tế bào T và B ở dạng nghỉ. Bên trong chứa một số hạt bắt màu xanh da trời. Chúng có mặt trong máu ngoại vi ở mức thấp (4-10% tổng tế bào lympho trong máu).

Tế bào NK được gọi là tế bào giết tự nhiên vì có thể giết nhiều loại tế bào đích mà không cần hoạt hóa KN như là tế bào T. Tuy nhiên hoạt tính sẽ được tăng lên nhiều khi tiếp xúc với một số cytokin như IFN-α và IFN-β do tế bào nhiễm virut sản ra hoặc IL-12 do ĐTB sản ra.

• Trên bề mặt LGL không có thụ thể đặc hiệu KN, nên không có sự sắp xếp lại gen để hình thành phân tử bề mặt như là TCR ở tế bào T và KT bề mặt của tế bào B.

• Trên bề mặt có phân tử lectin – là protein gắn được với hydratcacbon (thụ thể hoạt tính) trên màng tế bào đích. Nếu chỉ có sự tương tác giữa lectin và hydratcacbon thì LGL sẽ tiết protein độc giết tế bào đích. Đồng thời trên bề mặt LGL có protein KIR – tức thụ thể ức chế tế bào giết (Killer cell inhibitor receptor) gắn với MHC-I của tế bào bình thường. Sự tương tác này ức chế tín hiệu hoạt hóa chương trình dung giải tế bào.

• Trên bề mặt các tế bào bị nhiễm virut hoặc các tế bào ung thư không có hoặc có rất ít MHC-I hay MHC-I đã bị biến đổi, nên không tương tác được với thụ thể KIR, do vậy không ức chế được tín hiệu hoạt hóa tế bào LGL tiết chất độc giết tế bào đích.

Cơ chế nhận diện tế bào đích Thụ thể hoạt tính nhận diện phân tử lectin trên bề mặt tế bào bình thường. Vì thụ thể ức chế (KIR) nhận diện và tương tác với MHC-I nên phát tín hiệu ức chế LGL : không tấn công. Ở tế bào không bình thường (nhiễm virut hoặc ung thư) không có MHC-I, nên thụ thể ức chế không hoạt động nên không phát tín hiệu ức chế : Tế bào đích bị giết. Tế bào NK có các hạt chứa perforin và granzym. Nếu không có tín hiệu ức chế, các tế bào này sẽ làm thoát chất độc để giết.(Theo L.M.Prescott, J.P.Harley, D.A.Klein,2005)

Gây độc tế bào phụ thuộc kháng thể

Viết tắt là ADCC (antibody dependent cellular cytotoxicity). Đây là phản ứng giết tế bào đích của tế bào LGL (cụ thể là tế bào K) với sự tham gia của KT. LGL có thụ thể bề mặt dành cho phần Fc của IgG1 và IgG3. KT lại có phần Fab gắn với KN trên tế bào đích. LGL được hoạt hóa, tiết chất độc giết tế bào đích.

Cơ chế giết của các tế bào giết

Các tế bào giết gồm tế bào Tc và LGL (K và NK) tuy có cơ chế nhận diện tế bào đích khác nhau nhưng cơ chế giết lại giống nhau. Cả tế bào Tc và LGL đều tiết ra 2 loại chất độc là perforin và granzym.

Cơ chế giết tế bào đích của tế bào Tc và LGL - (Theo R. Gordon, T.Ian, 2000)

Về cấu trúc và chức năng thì perforin giống với bổ thể C9 tham gia vào phức hợp tấn công màng (MAC). Khi có ion Ca++, phân tử perforin polyme hóa tạo cấu trúc dạng ống, đâm xuyên vào lớp lipit kép của màng tế bào đích, làm thủng màng. Một mặt làm thoát nội chất ra khỏi tế bào dẫn đến gây chết tế bào. Một mặt gây rối loạn gradien ion bình thường hoặc làm cho nước vào tế bào qua lỗ thủng do perforin tạo ra, dẫn đến tan bào do áp suất thẩm thấu.

Granzym là proteaz serin cùng thấm vào tế bào qua lỗ thủng. Khi ở bên trong tế bào, granzym hoạt hóa enzym caspaz đang ở dạng bất hoạt. Khi được hoạt hóa enzym này sẽ hoạt hóa endonucleaz để phân giải ADN, dẫn đến apoptosis (hình 21.20).

Protein kết nối màng

Ngoài hoạt động của các chất có trong hạt, tế bào giết còn có thể gây chết tế bào đích thông qua sự tương tác của protein kết nối trên bề mặt gọi là ligand (phối tử). Nhiều tế bào biểu hiện protein thụ thể trên bề mặt gọi là fas. Các tế bào giết có protein gắn fas. Hai loại protein này có cấu trúc gần với thụ thể dành cho yếu tố hoại tử ung thư (TNF) và cytokin TNF một cách tương ứng. Khi các tế bào giết gắn vào tế bào đích, sự tương tác giữa protein gắn fas với fas sẽ gây apoptosis cho tế bào đích. Một số tế bào T CD4+ và tất cả các tế bào T CD8+ biểu hiện fas và có thể giết theo cách này. Như vậy, các tế bào giết có nhiều vũ khí trong ‘‘kho quân dụng’’ để giết tế bào đích. Chúng có thể ‘‘hành quyết’’ tế bào đích nhờ perforin phá hủy màng tế bào hoặc ‘‘bức tử’’ thông qua granzym hoặc sự gắn vào fas.

Tóm tắt :

Các cơ quan và tế bào của hệ miễn dịch:

1- Hệ miễn dịch là một mạng lưới bao gồm các tế bào và các cơ quan nằm khắp cơ thể.

2- Các tế bào chủ yếu là lympho bào. Có hai loại lympho bào chính là tế bào B và tế bào T.

3- Tế bào B tham gia ĐƯMD thể dịch bằng cách tạo ra kháng thể. Tế bào T tham gia ĐƯMD tế bào bằng cách tiết protein độc giết trực tiếp các tế bào có KN lạ hoặc gián tiếp bằng cách điều hòa chức năng năng hệ miễn dịch.

4- ĐTB và BC trung tính được gọi là thực bào do có khả năng bắt giữ và tiêu diệt vi sinh vật.

5 - ĐTB và BC trung tính sinh ra một loạt các chất trung gian gây độc và gây viêm.

6- Thực bào di chuyển đến vị trí nhiễm trùng hoặc viêm để đáp ứng tiến hiệu hóa hướng động và tiêu diệt vi sinh vật thông qua opsonin hóa; đồng thời tiết ra các chất độc theo cơ chế phụ thuộc và không phụ thuộc vào oxy.

7- Tế bào mast và BC kiềm được hoạt hóa nhờ KN gắn chéo với IgE trên bề mặt hoặc nhờ các độc tố phản vệ (C4a, C5a), tiết ra các chất trung gian gây viêm. Một số chất có sẵn trong hạt (histamin), một số được tạo mới khi được hoạt hóa (leukotrien, prostaglandin).

8- BC axit tiết các chất trung gian gây viêm (các chất trao đổi của axit arachidonic, cytokin), ngược lại một số chất lại có tác dụng kháng viêm do tế bào mast tiết ra.

9- Có hai loại tế bào giết : Tế bào Tc và LGL diệt tế bào nhiễm virut và ung thư.

10- Đa số tế bào Tc biểu hiện phân tử CD8+ tương tác với phức hợp MHC-I-KN trên bề mặt tế bào đích.

11- LGL (tế bào NK) không có thụ thể như TCR nhưng có lectin bề mặt tương tác với hydratcacbon. Tế bào không bị giết nếu tương tác được với MHC-I.

12- GL (tế bào K) có thụ thể dành cho Fc của Ig, thực hiện phản ứng ADCC.

13- Cả Tc, K, NK đều có cơ chế diệt giống nhau nhờ perforin và granzym.

14- TH có hai loại là TH1 và TH2. TH1 tiết IL-2, IFM γ…kích thích biệt hóa tiền Tc thành Tc chín và tham gia vào phản ứng viêm (quá mẫn muộn) tức là tham gia vào ĐƯMĐ tế bào. TH2 sản IL-4, IL-10…kích tế bào B biệt hóa thành tế bào plasma tạo KT, tức là tham gia vào ĐƯMĐ thể dịch.

15- Tế bào TH biểu hiện phân tử CD4+, tương tác với phức hệ MHC-II-KN.

Phản ứng miễn dịch

1- Sự nhận diện miễn dịch đòi hỏi phải có sự tiếp xúc trực tiếp giữa KN và lympho bào. Lympho bào có phân tử nhận diện KN gọi là thụ thể KN. Ở tế bào B thụ thể KN là KT bề mặt, còn ở tế bào T thụ thể KN là TCR.

2- Thụ thể KN gắn vào một vùng nhỏ của KN gọi là epitop (gọi là quyết định KN) chúng khớp với nhau như khóa – chìa.

3- Hầu hết các phân tử nhỏ không có khả năng gây đáp ứng miễn dịch. Đó là hapten. Khi gắn với một protein mang lớn hơn sẽ tạo KN trong đó hapten là epitop.

4- Khi hệ thống miễn dịch không phải đang chống nhiễm trùng thì chỉ có vài lympho bào tạo ra mỗi loại thụ thể KN là tồn tại

5- Khi hoạt hóa, lympho bào nhân lên nhanh chóng để tạo dủ lượng tế bào để đấu tranh chống nhiễm trùng.

6- Một số tế bào B sau khi hoạt hóa sẽ biệt hóa thành tế bào plasma, được ví là xí nghiệp sản xuất KT. Tế bào plasma có thời gian sống ngắn nhưng sản xuất một lượng KT lớn. Các tế bào T hoạt hóa giết các tế bào nhiễm hoặc điều hòa ĐƯMD.

Đánh giá:
0 dựa trên 0 đánh giá

Tuyển tập sử dụng module này

Nội dung cùng tác giả
 
Nội dung tương tự